Қазіргі таңда цифрлық ақпарат кеңістігінде жаңалық тарату жылдамдығы бұрын-соңды болмаған деңгейге жетті. Әлеуметтік желілер, блогтар мен онлайн платформалар ақпараттың негізгі көзіне айналып, дәстүрлі медиаға (теледидар, радио, газет) деген сенімге үлкен әсер етіп отыр. Адамдардың ақпаратты қабылдау форматы өзгерген сайын, олардың қай дереккөзге сенетіні де жаңаруда. Бұл мақалада цифрлық дәуірдің дәстүрлі медиаға деген сенімге қалай ықпал еткені, негізгі өзгерістер, себептер және болашақ даму жолдары қарастырылады
1. Сенімнің төмендеу себептері
Дезинформацияның көбеюі.- Сарапшылардың пікірінше, аудитория сенімінің төмендеуі тек жалған ақпараттың көбеюімен емес, адамдардың ақпарат алу әдетінің өзгеруімен де байланысты. 2023 жылы Оксфорд университетінің Reuters Institute ұйымы жүргізген Digital News Report зерттеуінде Қазақстандағы респонденттердің едәуір бөлігі жаңалықты алдымен әлеуметтік желілерден алатыны, ал дәстүрлі медиаға толық сенім білдіретіндердің үлесі жыл сайын азайып келе жатқаны көрсетілген.
(Дереккөз: Reuters Institute Digital News Report 2023)
Онлайн кеңістіктегі жалған ақпараттар аудиторияның жалпы ақпарат саласына деген сенімін әлсіретті. Цифрлық кеңістікте кез келген адам ақпарат тарата алады. Соның нәтижесінде жалған ақпараттар бұрынғыдан да жылдам әрі бақылаусыз таралады.
Дезинформацияның көбеюі онлайн кеңістіктегі ақпарат сапасын төмендетіп, аудиторияның жалпы ақпарат саласына деген сенімін әлсіретті.
Фейк жаңалықтар адамдардың медианы қабылдауын бұзып, нақты ақпарат пен жалған ақпаратты ажыратуды қиындатады. Бұл тек онлайн медианың ғана емес, барлық ақпарат көздерінің беделіне әсер етеді.
2. Дәстүрлі медианың артықшылықтары
Дәстүрлі медианың басты артықшылықтарының бірі — редакциялық тексеру жүйесі. Жаңалық жарияланбас бұрын ол бірнеше сатыдан өтеді: ақпарат кем дегенде екі-үш дереккөз арқылы салыстырылады, фактілер тексеріледі, тақырыптың дұрыстығы мен контексті бағаланады.
Редакторлар мен журналистердің бірлескен жұмысы жалған ақпараттың таралуын барынша азайтып, аудиторияға сапалы, сенімді мәлімет жеткізуге мүмкіндік береді.
Бұл процесс ақпаратты жылдам беретін әлеуметтік желілерге қарағанда баяу болғанымен, дәл осы күрделі тексеру дәстүрлі медианың беделін сақтап отырған негізгі факторлардың бірі саналады.
Цифрлық дәуір дәстүрлі медианың рөлін түбегейлі өзгертіп, аудиторияның ақпаратты қабылдау мәдениетіне жаңа талап қойды. Әлеуметтік желілердің жылдамдығы мен дезинформацияның көбеюі халықтың жалпы ақпараттық кеңістікке деген сенімін әлсіретті. Дегенмен кәсіби журналистика, редакциялық тексеру жүйесі және сапалы ақпарат ұсыну дәстүрлі медианың басты артықшылығы болып қала береді.
Адамдардың ақпаратты сын көзбен қабылдауы, медиасауаттылық дағдыларын дамытуы және сенімді дереккөздерді таңдай білуі — қазіргі ақпараттық қоғамда аса маңызды. Дәстүрлі медиа мен цифрлық платформалардың үйлесімді дамуы ғана қоғамға шынайы, дәл және қауіпсіз ақпараттық орта қалыптастыруға мүмкіндік береді.
Сархан Қазына,
«Туран» университетінің журналистика факультетінің 1-курс студенті
