Бүгінгі нарықтық қоғамда қаржылық және құқықтық сауаттылық әрбір азамат үшін маңызды. Себебі күнделікті ақшалай операциялардан бөлек, несие, депозит, ипотека сынды ірі келісімдер де бар. Оның әрбірі тиімді шешім қабылдай алу мен мұқияттылықты талап етеді. Әрі жалпы экономикалық өсімнің өзі азаматтардың қаржылай сауаттылығына байланысты екені тағы бар.
Ел экономикасының өсу қарқыны халық табысына, еңбек нарығына және әлеуметтік тұрақтылыққа тікелей ықпал ететіні анық. Халықаралық валюта қорының (ХВҚ) өткен жылғы қазан айындағы есебіне сәйкес, әлемдік экономика ақырындап өсуде. Ұйым ақпаратына сүйенсек, әр ел өзінің ішкі нарығын шетелдік тауарлармен бәсекелестіктен қорғауының әсерінен әлемдік экономиканың дамуы баяулай түскен. Негізгі тәуекелдердің қатарына технологиялық компаниялардың акцияларын қайта бағалау және мемлекеттік институттардың тәуелсіздігін әлсірету жатады. ХВҚ мәліметінше, әлемдік жалпы ішкі өнім 2025 жылдың қорытындысы бойынша 3,2%-ға артқан. Ал 2026 жылы 3,1%-ға дейін өседі деп болжанған. Яғни жаһандық экономика өсімін жалғастырады, алайда коронавирус пандемиясына дейінгі кезеңмен салыстырғанда бұл көрсеткіштердің көңіл көншітпейтіні анық. Сонымен қатар ХВҚ Қазақстан экономикасына қатысты бағасын анағұрлым оң бағытта қайта қарады. Бұған дейін шетелдік сарапшылар 2025 жылдың қорытындысы бойынша ел экономикасы 4,6%-ға өседі деп болжаған еді, алайда бұл көрсеткіш өткен жылы 6%-дан жоғары болды. Бұл мұнай өндіру көлемінің едәуір артуымен және ішкі сұраныстың жоғары болуымен байланысты. Қазақстан экономикасының негізгі қозғаушы күші ретінде көлік саласы 20,3%, құрылыс – 14,7%, тау-кен өнеркәсібі – 9,7% және сауда 8,8%- ға артқан.
Тағы да Халықаралық валюта қорының қазан айындағы талдауына үңілсек, әлемдік экономика 2026 жылы өсумен қатар, түрлі сын-қатерлерге тап болуы мүмкін. Десе де, жаһандық экономикадағы көшбасшылар өз басымдықтарын әлі сақтап келеді. Көшбасшылардың қатарында АҚШ, Қытай, Германия, Үндістан сынды өндірісі өркендеген елдер бар. Аталған рейтинг ағымдағы АҚШ долларының номиналды жалпы ішкі өніміне негізделген, бұл әр ел экономикасының салыстырмалы түрдегі салмағын көрсетеді. Қытай, Жапония және Үндістан есебінен Азия аймағы жалпы ішкі өнім көлемі бойынша Солтүстік Америкадан алғаш рет озып, әлемдегі ең ірі экономикалық аймаққа айналады.
Рейтинг деректеріне сәйкес, Қазақстан 2026 жылы экономикалық өсім бойынша әлемдегі ең ірі ТОП-50 елдің қатарына енеді. ХВҚ болжамы бойынша ел экономикасы 4,8-5,4% деңгейінде тұрақты өсімін жалғастырады, бұл орташа әлемдік қарқыннан айтарлықтай жоғары. Жиынтық жалпы ішкі өнім $319,8 млрд теңгені құрап, Қазақстан әлемде 50-орынға шығады. Жоғары өсім қарқыны, макроэкономикалық тұрақтылық және инвестициялық белсенділіктің артуы Қазақстанды Еуразиядағы ең тартымды инвестициялық бағыттардың біріне айналдырып отыр.
– Қазақстан таңқаларлық макроэкономикалық тұрақтылық көрсетуде. Өсім тек шикізат экспортымен ғана емес, сонымен бірге ішкі сұраныс, нақты сектор және инвестициялық белсенділік арқылы қамтамасыз етіледі, – деп атап өтті ХВҚ сарапшылары. Қор 2025-2026 жылдарға арналған Қазақстан бойынша болжамын үш рет көтерген, бұл еліміздің экономикалық саясатының тиімділігін және халықаралық қоғамдастықтың сенімін дәлелдейді. Жаһандық белгісіздік жағдайында Қазақстан тиімді геостратегиялық орналасуы мен инвестициялық әлеуетін ұштастыра отырып, Орталық Азиядағы тұрақты экономикалық өсу орталығы ретіндегі позициясын нығайтып келеді.
Біз сөз еткен мүмкіндіктермен қатар, ел экономикасы түрлі сын-қатерлерге кезіккенін де жоққа шығаруға болмайды. Экономист Бауыржан Ысқақов 2026 жылы күтілетін теңгенің әлсіреуінің себептерін және оның қазақстандықтар үшін салдарын алға тартады. Бұл ретте: «Доллардың нығаюына және теңгенің әлсіреуіне әкелуі мүмкін негізгі фактор – мұнайдың әлемдік бағасы, өйткені Қазақстан мұнай экспортына тәуелді. Егер мұнай бағасы төмендесе, валюталық түсім төмендейді, бұл теңгеге қысым жасайды. Егер долларға сұраныс ұсыныстан асып кетсе, мысалы, импорттың өсуіне және Ұлттық банктің валюталық сатылымының қысқаруына байланысты, онда баға өседі» – дейді сарапшы.
Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаев елімізді жаңа экономикалық модельге көшіру міндетінің маңыздылығын үнемі айтып келеді. Бұған әділ және бәсекеге қабілетті жүйе құру, экономиканы әртараптандыру, инфрақұрылымды жаңарту, бизнесті қолдау және инвестиция тарту кіреді. Бұл бастамаларды жүзеге асыру үшін елдің экономикалық даму жоспарына баса назар аудару керек. Айталық, былтыр тамыз айының соңында өткен Үкімет отырысында Премьер-Министрдің орынбасары – Ұлттық экономика министрі Серік Жұманғарин еліміздің 2026-2028 жылдары экономикалық даму болжамын таныстырған еді. Қаржы министрі Мәди Тәкиевтің сөзінше, алдағы екі жылда мемлекеттік шығыстардың негізгі бөлігі әлеуметтік салаға жұмсалады. Бұл бағыттағы шығындарға 10 трлн 725 млрд теңге қарастырылып отыр. Әлеуметтік сала шығындары жалпы шығыс көлемінің 38,7%-ын құрамақ.
Экономика саласының сарапшысы Айбар Олжаев Үкіметтің 2026-2028 жылдарға арналған экономикалық болжамының жүзеге асу мүмкіндігін жоғары бағалап отыр. «2026 жылға 5,4% өсім шынайы болуы мүмкін. Егер біз Опек+ келісімінен преференция алып, мұнай бағасы барреліне 69 доллардан төмен түспесе, жоспарланған көрсеткіштерге жетуге мүмкіндік бар. Мұнда тек қана мұнай емес, көлік логистикасы, қоймалар арқылы және Қытай жүктерін Еуропаға тасу сияқты қосымша табыс көздері де бар. Егер осы бағыттарды ұстап қалсақ, 5,4% өсім нақты болады. Дегенмен, форс-мажор жағдайлары – әлемдік дағдарыстар, соғыстар, шекаралардың жабылуы – біздің көрсеткішке әсер етуі мүмкін», – деді сарапшы.
Соңғы жылдары әлемдегі ірі экономикалық күштер арасындағы түрлі тарифтік соғыстар жаһандық нарыққа теріс әсер тигізгені байқалады. Белгілі сарапшы Сапарбай Жобаев та бұл жағымсыз құбылыстың Қазақстан экономикасына әсер ететінін жасырмайды. «Әсіресе сауда саласына. Тарифтер көбейсе – сауда азаяды, сауда азайса – өндіріс төмендейді, ал бұл экономикалық өсімді тежейді. Сондықтан әлемдік экономиканың дамуы ірі мемлекеттердің саяси шешімдерімен және Қытай, Оңтүстік Азия, Үндістан сияқты елдердің дамуымен тікелей байланысты. Әрине әлемдік сауда ағыны көлік-логистикалық әлеуеті артып келе жатқан еліміз үшін айрықша маңызды. Сол себепті сыртқы экономикалық байланыстарды әртараптандыру, өңдеу өнеркәсібінде экспортқа бағытталған кластерлерді қалыптастыру, заманауи логистикалық және цифрлық сервистерді дамыту жағын мықтап қолға алсақ, межеден артық көрсеткіштерге қол жеткізе аламыз», – дейді сарапшы.
Дүниежүзілік банк Қазақстанның экономикалық өсімі 2026 жылы бар болғаны 3,7%-ға артады деп болжам жасауда. Алайда ел Үкіметі мұндай пессимистік бағалауға келіспейді. Былтыр тамыз айының соңында өткен Үкімет отырысында Премьер-Министрдің орынбасары – Ұлттық экономика министрі Серік Жұманғарин 2026 жылы жалпы ішкі өнім өсімі 5,4%-ды құрайды деп мәлімдеді.Халықаралық қаржы ұйымдары 2025 жылы да еліміздің экономикалық өсімін төмен межелеген еді, алайда нақты көрсеткіш жоғары болды.
Түйін:
Биыл сол құбылыс қайталанады деген ойдамыз. Өйткені еліміздің агроөнеркәсіптік және транзиттік әлеуеті жаңа өсім драйверлерін қалыптастыруға, өңірлердің халықаралық саудадағы рөлін күшейтуге және ұлттық экономиканың ұзақ мерзімді бәсекеге қабілеттілігін нығайтуға мүмкіндік береді.
Ерзат АСЫЛ
