Қазақ халқының мәдениеті мен рухани мұрасын сақтап, жаңғырту жолында елеулі еңбек сіңірген тұлғалардың бірі – Өзбекәлі Жәнібеков. Оның өмірі мен қызметі ұлттық тарихты қадірлеудің, мәдени мұраны қорғаудың жарқын үлгісі болып қала береді.
Қазақ қоғамының рухани жаңғыруына айрықша үлес қосқан мемлекет және қоғам қайраткері Өзбекәлі Жәнібеков ұлттық мәдениетті, дәстүрлі өнерді, этнографияны және музей ісін дамытуға бар ғұмырын арнаған тұлға ретінде халық жадында сақталды. Оның бастамаларының арқасында көптеген тарихи ескерткіштер қалпына келтіріліп, ұлттық мәдениетті зерттеу мен насихаттау ісі жаңа деңгейге көтерілді.
Өзбекәлі Жәнібеков мәдениет саласында қызмет атқарған жылдары қазақ халқының тарихи тұлғаларының мұрасын сақтау мәселесіне ерекше көңіл бөлді. Солардың бірі – Қазақстан ғылымының негізін қалаушылардың бірі, көрнекті геолог әрі мемлекет қайраткері Қаныш Сәтбаев.
Қаныш Сәтбаев – Қазақстандағы геология ғылымының негізін қалаушы, Қазақстан Ғылым академиясының тұңғыш президенті болған ірі ғалым. Оның ғылыми еңбектері еліміздің табиғи ресурстарын зерттеуге және минералдық шикізат қорларын игеруге зор үлес қосты. Осындай көрнекті тұлғаның өмірі мен ғылыми қызметін халыққа кеңінен таныстыру мақсатында мемориалдық музей ашу қажеттілігі туындады.
Бұл маңызды бастаманың жүзеге асуына Өзбекәлі Жәнібеков зор қолдау білдірді. Оның ұйымдастырушылық қабілеті мен мәдени саясаттағы белсенді қызметінің нәтижесінде ғалымның өмірі мен ғылыми мұрасын насихаттайтын маңызды мәдени орталық – Қаныш Сәтбаевтың мемориалдық музейі 1989 жылы ашылды.
Жәнібековтің қолдауымен Сәтбаевтың өмірі мен ғылыми қызметіне қатысты құжаттарды, фотосуреттерді, ғылыми еңбектерді және жеке заттарды жинау жұмыстары жүргізілді. Архивтік материалдарды іздестіру, оларды ғылыми тұрғыдан жүйелеу және музей экспозициясына енгізу үлкен жауапкершілікті талап етті. Нәтижесінде ғалымның өмір жолы мен ғылыми қызметін жан-жақты көрсететін құнды музейлік қор қалыптасты.
Мемориалдық музейді ұйымдастыру барысында экспозицияның ғылыми тұжырымдамасын әзірлеу де ерекше маңызға ие болды. Экспозицияда Қаныш Сәтбаевтың өмір жолы, ғылыми зерттеулері, геология ғылымының дамуына қосқан үлесі және қоғамдық қызметі кеңінен көрсетілді. Сонымен қатар музейде ғалымның жұмыс бөлмесінің интерьері қалпына келтіріліп, оның ғылыми қызметін бейнелейтін құжаттар мен жәдігерлер орналастырылды.
Өзбекәлі Жәнібековтің бастамалары музейдің тек мемориалдық орын ретінде ғана емес, ғылыми-ағартушылық орталық ретінде қалыптасуына ықпал етті. Мұнда ғылыми конференциялар, дәрістер, көрмелер мен мәдени іс-шаралар ұйымдастырылып, ғалымның ғылыми мұрасын насихаттау жұмыстары жүргізіле бастады.
Бұл шаралар жас ұрпақтың ғылымға деген қызығушылығын арттырып, ұлттық ғылым тарихын таныстыруға үлкен үлес қосты.
Биыл тірі болғанда Өзбекәлі Жәнібеков 95 жасқа толар еді. Ол 1931 жылдың 28 тамызында Түркістан облысы Отырар ауданының Сарықамыс ауылында дүниеге келген.
Өзбекәлі жастайынан еңбекқор, тиянақты болып өсті. Қолға алған ісін соңына дейін жеткізуді әдетке айналдырды. Әкесі ұлының болашағына үлкен үміт артып: «Менің Өзбекәлім әл-Фарабидің туған жерінде дүниеге келді. Алла қаласа, әл-Фарабидей үлкен тұлға болады», – деп жиі айтып отырады екен.
Мектепте жүргенде де ол белсенділігімен ерекшеленді. Қоғамдық жұмыстарға қатысып, мәдени іс-шараларды ұйымдастыруға атсалысты. Бірде мектеп концертінде бесінші сыныпта оқып жүрген Өзбекәлі алғаш рет сахнаға шығып, сол кезеңде кең тараған паровоз туралы әнді орындаған екен. Концертке келгендер оның өнеріне тәнті болып:
«Бұл баланың болашағы бар, жақсы әртіс болуы мүмкін», – деп баға берген.
Өзбекәлі Жәнібековтің жастық шағы соғыстан кейінгі ауыр кезеңге тұспа-тұс келді. Ол кейін өзінің «Тағдыр тағылымы» атты кітабында сол кезеңдегі буынның дүниеге ерекше көзқараспен қарағанын жазады.
Соғыс жылдарының қиындықтарын көрген бұл ұрпақ кейін әлемдегі ең ірі мемлекеттердің бірі болған Кеңес Одағының тарихына, оның өзгерістеріне және ақырында ыдырауына куә болды. Мұндай тарихи кезеңдер сол буынның өмірлік ұстанымының қалыптасуына үлкен әсер етті.
Бүгінде Қаныш Сәтбаевтың мемориалдық музейі ғалымның өмірі мен ғылыми қызметін танытатын маңызды мәдени-ғылыми орталықтардың біріне айналды. Мұнда сақталған жәдігерлер мен құжаттар Қазақстан ғылымының тарихын зерттеуде құнды дереккөз болып табылады.
Жалпы алғанда, Өзбекәлі Жәнібековтің музей ісін дамытудағы қызметі ұлттық мәдени мұраны сақтау мен насихаттаудың маңызды кезеңдерінің бірі болды. Оның бастамалары Қазақстандағы мемориалдық музейлердің қалыптасуына және тарихи тұлғалардың мұрасын зерттеу ісінің дамуына зор ықпал етті.
Өзбекәлі Жәнібековтің өмірі мен қызметі – ұлттық құндылықтарды қадірлеудің, мәдени мұраны сақтаудың және келешек ұрпаққа жеткізудің жарқын үлгісі.
Гүлжан Назымбетова,
Академик Қ.И.Сәтбаевтың мемориалдық музейінің директоры
