Махаббат поэзиясы
Тымырсық күндей тамызда жаңбыр көксеген,
Жақсылық күтем, жақсылық күтем тек сенен.
Жаман бір ойлар жанымды шарпып өтсе егер,
Мен жақтан саған суық бір хабар жетсе егер,
Жалғызым менің, қайтер ең?
Ұшар ма ең қанат байланып?
Қалар ма ең әлде ойланып?
Келер ме ең менің қасыма,
Періштем болып айналып?
Көзiңнен аққан дариялардан өте алмай,
Қалар ма ең әлде жете алмай?
Қалайда, Жаным, кірпiгiңе үміт iлдiрiп,
Мен жүрген жаққа бет алғай…
Көзiңнен аққан дарияға
Көпiр сап, Жаным, өткейсiң,
Қалайда маған жеткейсiң.
Үзiлмей жүрген үмітiңе мінгейсің,
Адасып, сiрә, кетпейсің.
Қарғып өт, Жаным, қатерлі-қауiп текшеден!
Жетесiң маған, жетесiң маған, бек сенем!
Тымырсық күндей, тамызда жаңбыр көксеген.
Жақсылық күтем, жақсылық күтем тек сенен!
Мұқағали Мақатаев
Мұқағали Мақатаевтың бұл өлеңі – махаббат емес, үміт философиясы. Мен суретшімін. Тымырсық күннің үнсіздігін, тамыздың аптабын, жаңбырды күткен жердің тынысын жүрекпен сезініп өстім. Сурет салуды да сол табиғаттың өзінен үйрендім. Өйткені табиғат – адамның ең шынайы ұстазы. Ол алдамайды. Ол адамның ішкі жандүниесін айнадай етіп көрсетеді. Мұқағали да бұл өлеңді табиғатпен үндесіп отырып жазған. Ол сезімді жай сөзбен айтпайды, оны табиғаттың күйімен өлшейді.
«Тымырсық күндей тамызда жаңбыр көксеген…» деген бір-ақ жолдың өзінде адамның ішкі дүниесі тұтас психологиялық тұлғат портрет болып ашылады. Бұл жерде ақын «сағындым» деп тұрған жоқ. Бұл – шөлдеген жанның жанайқайы. Бұл – рухтың кеуіп бара жатқан шағы. Тамыздағы жаңбырды күту – жай ғана күту емес, бұл – табиғаттың да Жаратушыға мұқтаж сәті. Оның астарында жердің жаңбырға жасаған үнсіз дұғасы жатқандай.
Көп адам осы өлеңді тек махаббат деңгейінде оқиды. Бірақ, меніңше, бұл шығарма – адамның үмітпен өмір сүретін табиғаты туралы. Өлеңдегі «Жақсылық күтем, жақсылық күтем тек сенен» деген қайталама романтикалық сөз емес. Бұл – ішкі күйзелістің шегіне жеткен адамның ең соңғы үмітке жүгінуі. Ақын жақсылықты өмірден күтпейді, оны бір ғана «сен» деген тұлғаға байлайды. Бірақ бұл «сен» міндетті түрде нақты бір адам ғана емес. Ол Жаратушы болуы мүмкін. Ол тағдыр болуы мүмкін. Ол өмірдің өзі, тіпті ата-баба аруағының жебеуі болуы мүмкін. Қазақ дүниетанымында жақсылық күту көбіне адамнан емес, ең алдымен Жаратушыдан күту ұғымымен сабақтас. Сондықтан бұл жерде «сен» – жалпыланған рухани тұлға, яғни символ. Мұқағали поэзиясының ұлылығы да осында, ол бір ғана сөздің ішіне тұтас әлемді сыйғызады.
Ал «суық хабар» тіркесінің астарында тағдырдың үкімі, ажалдың салқыны, «жоғарыдан келетін» шешім жатыр. Мұнда адам баласының ең үлкен қорқынышы – жоғалу, үзілу, кету қаупі сезіледі. Бірақ Мұқағали өлімді тікелей айтпайды. Өйткені бұл – жай трагедия емес, жүректің аманаты. Адам кейде өз тағдырынан гөрі, артында қалатын жанның тағдырын ойлап қиналады. Сол қиналыс осы өлеңнің тамырында тұр.
«Жалғызым менің, қайтер ең?». Оны тек сүйіктіге ғана емес, кейде адам баласының ең соңғы үмітін арқалаған рухани тірекке қарата айтылған сөз ретінде де ұғынуға болады. Өйткені «жалғызым» деген сөз – махаббаттың емес, тіршіліктің шегіндегі ең соңғы байланыс.
Өлеңде тағы бір терең рухани белгі бар: «Періштем болып айналып».Періштеге теңеу жай романтикалық әдемілік емес, періште – Құдайдың әлеміне жақын ұғым. Демек, бұл өлеңде «сен» бейнесі жерлік махаббаттан жоғары көтеріліп, таза рухани өлшемге жақындайды.
Өлеңнің философиялық шыңы – «Көзiңнен аққан дарияға көпір сап, өткейсің» деген теңеу. Бұл – өмірлік формула. Ақын адамға жылама демейді. Ол, керісінше, сол көз жасыңнан өткел жасап өт дейді. Яғни қайғы – тоқтайтын жер емес, өтетін жол. Бұл жерде Мұқағали рухтың беріктігін жырлайды.
Мен бұл өлеңді оқығанда оны Есениннің табиғатпен сырласқан мұңымен, Блоктың «сен» бейнесін мистикалық символға айналдырған лирикасымен, Ахматованың тағдырлық салмағымен қатар қояр едім. Ал философиялық тұрғыда бұл Кьеркегордың үрей мен үміт туралы ойларына, Хайдеггердің өлім көлеңкесін сезінген экзистенциалдық дүниетанымына, Виктор Франкл-дың «адамды тірі ұстайтын мағына» концепциясына өте жақын. Сонымен бірге бұл өлеңде Альбер Камюдің де үні естіледі: өмір кейде мәнсіз көрінгенде де адам үмітті қолдан жасап, соған сүйеніп тірі қалады. Мұқағалидың «Жетесің маған, жетесің маған, бек сенем!» деген жолдары – дәл сол Камю айтқан қарсы тұру философиясы. Тағдырға мойынсұну емес, тағдырға ішкі сеніммен қарсы шығу.
Ал «Көзiңнен аққан дарияға көпір сап, өткейсің» деген ойды мен Ницшенің рухымен де үндес көремін. Ницше үшін адам трагедияны көтеріп қана қоймай, одан асып өткенде ғана күшейеді. Мұнда да қайғыдан қашу жоқ – керісінше қайғыны игеру, оны өткелге айналдыру бар. Психологиялық қабатында Зигмунд Фрейдтің ойымен де үндестік сезіледі. Махаббаттың ең терең түбінде әрдайым қауіп, жоғалту қорқынышы жүреді, адамның ішкі қорғаныш механизмдері іске қосылады. Өлеңдегі «суық хабар» тіркесі – дәл сол жоғалтудан қорқу психологиясының поэтикалық көрінісі. Сондықтан бұл өлең – адамның ішкі қара ойымен күресі. Бұл – жүректің жарыққа ұмтылған күресі. Бұл – адамның тағдырмен сөйлескен дұғасы. Сіз үшін бұл өлең махаббат па, әлде өмірге айтылған дұға ма? «Сен» деген сөздің ар жағында кім тұр деп ойлайсыз?
Тоққожа Қожағұлов,
суретші, педагогика ғылымдарының кандидаты, профессор
