Зорлық-зомбылық – адам құқығын өрескел бұзатын және қоғамның дамуына кері әсер ететін күрделі әлеуметтік мәселе. Ол тек физикалық күш қолданумен ғана шектелмейді. Психологиялық қысым көрсету, қорқыту, экономикалық тәуелділікке мәжбүрлеу, жыныстық зорлық-зомбылық және кибербуллинг те осы ұғымның құрамына кіреді. Мұндай әрекеттер адамның денсаулығына, психологиялық жағдайына және қоғамдағы белсенді өміріне ұзақ уақыт әсер етеді. Сондықтан зорлық-зомбылықтың алдын алу – тек құқық қорғау органдарының ғана емес, бүкіл қоғамның ортақ міндеті.
Соңғы жылдары әлемде зорлық-зомбылыққа қатысты алаңдатарлық көрсеткіштер тіркеліп отыр. Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы мен БҰҰ-ның мәліметінше, әлемдегі әрбір үшінші әйел, яғни шамамен 840 миллион әйел, өмірінде кемінде бір рет физикалық немесе жыныстық зорлық-зомбылыққа ұшыраған. Сонымен қатар, соңғы жиырма жыл ішінде бұл көрсеткіш айтарлықтай төмендемеген.
Тағы бір алаңдататын дерек – әйелдерге қатысты өлім жағдайлары. БҰҰ мәліметіне сәйкес, 2024 жылы 50 мыңға жуық әйел мен қыз бала жұбайының немесе отбасы мүшесінің қолынан қаза тапқан. Бұл – тәулігіне орта есеппен 137 адам, яғни әр 10 минут сайын бір әйел немесе қыздың өмірі қиылады деген сөз. Мұндай көрсеткіштер зорлық-зомбылықтың әлі де жаһандық деңгейдегі күрделі мәселе екенін дәлелдейді.
Мамандардың айтуынша, зорлық-зомбылықтың басты себептерінің қатарында құқықтық сауаттың төмендігі, агрессияны қалыпты құбылыс ретінде қабылдау, отбасындағы жанжалдар, алкоголь мен есірткіні шамадан тыс пайдалану және әлеуметтік қиындықтар бар. Өкінішке қарай, көптеген жәбірленуші қорқыныштан немесе ұят сезімінен көмек сұрамайды. Соның салдарынан зорлық-зомбылықтың нақты деңгейі ресми статистикадан да жоғары болуы мүмкін.
Бұл мәселені шешу үшін қоғамда құқықтық мәдениетті арттыру, жастарға өзара сыйластық пен адам құқықтарын құрметтеуді үйрету маңызды. Сондай-ақ жәбірленушілерге психологиялық және заңдық көмек көрсететін орталықтардың жұмысын күшейту қажет. Әрбір азамат зорлық-зомбылықтың кез келген түріне бейжай қарамай, қажет жағдайда тиісті органдарға хабарлауы тиіс.
Зорлық-зомбылыққа қарсы күрес – қауіпсіз әрі әділетті қоғам құрудың маңызды шарты. Адамның ар-намысы мен өміріне қол сұғуға жол бермейтін орта қалыптастыру үшін мемлекет, қоғамдық ұйымдар және әрбір азамат бірлесіп әрекет етуі қажет. Тек сонда ғана зорлық-зомбылық деңгейін төмендетіп, келер ұрпаққа қауіпсіз қоғам қалыптастыра аламыз.
Тоғжан ЖОЛДЫҒАЛИ