Жасөспірімдік кезең – адамның ойы, көзқарасы мен өмірлік ұстанымы қалыптасатын маңызды уақыт. Бұл жаста жас адам әлемді өз бетінше түсінуге тырысады, өмірдің мәні, әділет, жақсылық пен жамандық, адамның қоғамдағы орны сияқты сұрақтарға жауап іздейді. Осы ізденіс барысында дін тақырыбы да табиғи түрде қызығушылық тудырады. Себебі дін – адамның өмірге көзқарасын, моральдық ұстанымын және өзін түсінуін қалыптастыратын маңызды салалардың бірі. Сондықтан жасөспірімнің дінге қызығушылығын бірден қауіп деп қарау дұрыс емес.
Сонымен бірге бұл қызығушылық тек жеке мәселе емес. Жасөспірім ақпаратты әртүрлі ортадан алады: отбасы, мектеп, достар және интернет. Бұл кезеңде оның ақпаратты толық тексеріп,
дұрыс-бұрысын ажырату қабілеті әлі толық қалыптаспаған. Осы жағдай жасөспірімнің діни көзқарасын түсіну үшін оның қалай қалыптасатынын қарастыру қажет екенін көрсетеді.
Бұл факторлар бір-бірінен бөлек жұмыс істемейді. Керісінше, бір-біріне әсер етіп, кейде күшейтіп, кейде әлсіретіп отырады. Сондықтан дінге көзқарасты тек бір ортаға ғана байланыстыру дұрыс емес. Бала кішкентай кезінде дінді көбіне отбасы арқылы таниды. Ол үшін дін сенім жүйесінен гөрі, отбасылық дәстүр мен әдет-ғұрыптың бір бөлігі сияқты көрінеді.Ал жасөспірім болған кезде жағдай өзгереді. Ол бұрынғы түсініктерін қайта қарап, жаңа ақпаратпен салыстыра бастайды. Осы кезде дін оның жеке таңдауы мен ойлау жүйесінің бір бөлігіне айналуы мүмкін.
Жасөспірім өскен сайын отбасының ықпалы азайып, достар мен интернеттің әсері күшейеді. Бұл кезеңде ол өзінің кім екенін түсінуге тырысады және белгілі бір ортаға тиесілі болғысы келеді. Дін кейбір жастар үшін осындай «өз орнын табу» құралына айналуы мүмкін. Яғни дін тек сенім емес, кейде адамның өзін анықтау тәсілі ретінде де қызмет етеді.
Жасөспірімнің дінге қызығуы әртүрлі себептерден болуы мүмкін. Кейбіреулер дін арқылы өмірдің мәнін түсінгісі келеді. Кейбіреулер оны отбасынан үйренеді. Ал кейбіреулер қиын жағдайларда ішкі қолдау іздейді. Бірақ адамның психологиялық жағдайы оның ақпаратты қалай қабылдайтынына әсер етеді. Мысалы, жалғыздық, өзіне сенімсіздік немесе әділетсіздік сезімі адамды сырттан дайын жауап іздеуге итермелеуі мүмкін. Сондықтан мәселе тек дінде емес, адамның ішкі жағдайы мен оны қоршаған ортада да жатыр.
Қазіргі жасөспірімдер дін туралы ақпараттың көп бөлігін интернеттен алады. Әлеуметтік желілерде ақпарат қысқа, тез және эмоцияға негізделген түрде беріледі. Мұндай формат күрделі тақырыптарды жеңілдетіп көрсетеді, бірақ толық түсінік бермеуі мүмкін. Сондықтан жасөспірім кейде толық ақпарат емес, тек үзінді пікірлерді көреді. Бұл оның дұрыс қорытынды жасауына әсер етуі мүмкін. Осы себепті жастарға ақпаратты тек қабылдау емес, оны тексеру де маңызды екенін үйрету қажет.
Діни сауаттылық тек терминдерді білу емес. Ол – діннің қоғамдағы орнын түсіну, әртүрлі көзқарасты ажырата білу және ақпаратты дұрыс бағалау қабілеті. Қазіргі ақпараттық заманда бұл өте маңызды дағдыға айналды. Діни сауатты адам кез келген ақпаратқа бірден сенбейді. Ол оны тексеріп, салыстырып, ойланып барып шешім қабылдайды. Бұл қоғамдағы тұрақтылықты сақтауға да көмектеседі.
Қазақстанда азаматтардың дін ұстану еркіндігі заңмен қорғалған. Сонымен қатар мемлекет зайырлы қағиданы ұстанады, яғни дін мен мемлекеттік басқару бөлек қарастырылады. Заңда діни сенімді мәжбүрлеуге болмайтыны, қоғамда бейбітшілік пен келісім сақталуы керектігі нақты көрсетілген.
Кейде зайырлылықты дінге қарсы ұғым деп түсінеді. Бұл дұрыс емес. Зайырлы мемлекет дегеніміз – дінге тыйым салатын мемлекет емес. Керісінше, ол әр адамның дін ұстану немесе ұстанбау құқығын қорғайды. Мемлекет дінге араласпайды, бірақ қоғамдағы тәртіп пен заңның сақталуын қамтамасыз етеді. Яғни зайырлылық – дін мен мемлекеттің бір-біріне кедергі жасамауы.
Жасөспірімдер әлі толық шешім қабылдайтын деңгейге жетпегендіктен, олардың құқықтары ерекше қорғалады. Заң бойынша ата-ана баланың діни тәрбиесіне жауап береді. Сонымен қатар діни ұйымдар да кәмелетке толмағандармен жұмыс істегенде белгілі ережелерді сақтауы керек. Бұл баланың қауіпсіздігін қамтамасыз ету үшін қажет. Қауіп қашан пайда болады? Қауіп тек белгілі бір көзқарас адамның өмірін шектей бастағанда пайда болады. Мысалы, адам тек бір ғана пікірді дұрыс деп қабылдаса, басқа көзқарасты мүлде жоққа шығарса, отбасы мен достарынан алыстаса, зорлықты немесе заңсыз әрекетті дұрыс деп санаса, осындай жағдайларда ғана мәселе туындауы мүмкін. Бірақ мұндай белгілерді бірден «радикалдану» деп бағалау дұрыс емес. Себебі жасөспірімдік кезеңде мінез-құлық жиі өзгеріп отырады.
Жасөспірімнің көзқарасы бір ғана ортада қалыптаспайды. Отбасы алғашқы тәрбие беретін орта, мектеп білім мен ойлау қабілетін дамытатын орын, қоғам мен мемлекет жалпы ережелер мен қауіпсіздікті қамтамасыз етеді. Осы үш орта бірге жұмыс істегенде ғана жасөспірім дұрыс бағытта дамиды. Жасөспірімнің дінге қызығуы – қалыпты құбылыс. Бұл – оның ойлау, іздену және өзін түсіну процесінің бір бөлігі. Негізгі мәселе оның неге сенетіні емес, сол сенімді қалай түсінетіні және қалай қолданатыны. Діни сауатты жасөспірім – ақпаратты тексеріп қабылдайтын, өз пікірін саналы түрде қалыптастыратын және басқа адамдардың құқығын құрметтейтін тұлға.
Қоғамның басты мақсаты – дәл осындай саналы, ойлау қабілеті және жауапкершілігі бар азамат тәрбиелеу.
Мадияр ДҮНГЕНБЕК,
Алматы облысының Дін істері басқармасы
Дін мәселелерін зерттеу орталығыныңбөлім басшысы