Экономикалық еркіндік – азаматтардың және заңды тұлғалардың өз еркімен кәсіпкерлік қызметпен айналысу, меншік құқығын қорғау, нарықтық қатынастарға еркін кіру мүмкіндігі. Жаңа Конституция азаматтарға кәсіпкерлікті бастау мен жүргізу құқығын одан әрі қорғап, мемлекеттің қолайсыз және артық бюрократиялық кедергілерді азайтуға бағытталған.
Жаңа Конституцияның 29‑бабында көрсетілгендей, әркімнің заңды түрде алған меншікті жеке меншік ретінде иелену құқығы конституциялық деңгейде бекітіледі. Меншікті кез келген заңды кәсіпкерлік қызмет үшін еркін пайдалану құқығы көрсетілген. Монополиялық қызметті заңмен реттеу және шектеу, сондай‑ақ жосықсыз бәсекелестікке тыйым салу нормалары да Конституцияда қарастырылған. Бұл бап кәсіпкерлік қызметтің еркіндігін және әділ экономикалық бәсекелестікті Конституция деңгейінде қамтамасыз етеді, яғни бизнес жасау құқығы мемлекеттің қатаң кепілдігіне айналады.
Жаңа конституцияда кәсіпкерлікті дамытуға арналған негізгі кепілдіктер меншік құқығының мызғымас қорғалуымен, салықтық және әкімшілік реттеудің әділдігімен, нарыққа еркін кіру мүмкіндігімен, инновациялық және стартап жобаларды қолдау тетіктерімен ерекшеленеді. Бұл конституциялық кепілдіктер экономикалық белсенділікті арттырып, жаңа жұмыс орындарын ашуға және елдегі әлеуметтік тұрақтылықты қамтамасыз етуге мүмкіндік береді.
Конституцияның 26‑бабының 4‑тармағында еркін кәсіпкерлік пен еркін бәсекелестікке кепілдік берілген. Яғни, кәсіпкерлік қызметтің заңмен тыйым салынбаған салада еркін жүзеге асырылатыны белгіленеді. Жаңа Конституция жобасында кәсіпкерлердің құқықтарын қорғаудың тікелей конституциялық механизмдері де қарастырылған. Мысалы, кәсіпкерлер Құқықтық Мемлекет қағидаттарына сүйеніп, өз құқықтарының бұзылуына қатысты Конституциялық Сотқа тікелей жүгіну мүмкіндігіне ие болады. Конституцияның «Негізгі құқықтар мен бостандықтар» бөлімінде әрбір тұлғаның еңбек ету және кәсіпкерлермен тең еңбек жағдайына ие болу құқығы көрсетілген. Сонымен қатар еңбекақының кемсітусіз берілуі, әлеуметтік қорғау, жұмыс қауіпсіздігі секілді құқықтар Конституцияда бекітіледі.
Экономикалық еркіндік тек жеке кәсіпкерлердің ғана мүддесіне емес, жалпы ұлттық даму стратегиясына ықпал етеді. Ашық және бәсекеге қабілетті нарық экономикадағы инновациялық процестерді ынталандырады, инвестицияларды тартады және халықаралық деңгейде Қазақстанның имиджін күшейтеді. Сонымен қатар, жаңа конституциялық нормалар азаматтардың құқықтық сенімін арттырады, өйткені мемлекет экономикалық қатынастарда теңдік пен әділдікті қамтамасыз ететін нақты механизмдерді ұсынады.
Конституциялық кепілдіктерді кеңейту – тек экономикалық емес, саяси мәні бар процесс. Олар мемлекеттік басқару жүйесінің ашықтығын күшейтіп, азаматтар мен бизнес өкілдері арасындағы сенімді арттырады.
Бақытгүл ДҮЙСЕБЕКОВА,
Еңбекшіқазақ аудандық кәсіпкерлер палатасының директоры