Соңғы жылдары интернет-алаяқтық тек Қазақстанда ғана емес, бүкіл әлемде ең көп таралған қылмыс түрлерінің біріне айналды. Сандық технологияларды дамыту, мобильді банкинг, әлеуметтік желілер мен онлайн сервистерді кеңінен пайдалану азаматтардың өмірін едәуір жеңілдетті, бірақ сонымен бірге қылмыскерлер үшін жаңа мүмкіндіктерге жол ашты. Бүгінде алаяқтар өз құрбандарынан мыңдаған шақырым қашықтықта тұрып-ақ телефон нөмірлерін, жалған банк сайттарын, мессенджерлерді және тіпті жасанды интеллект технологияларын пайдалана алады. Қаскүнемдердің мұндағы негізгі мақсаты азаматтардың ақшалай қаражаты мен дербес деректері болып тұр.
– Бұл қауіптің өзектілігін түсіне отырып, Талғар ауданының прокуратурасы интернет-алаяқтыққа қарсы тұру мәселелеріне ерекше көңіл бөліп отыр. Қазіргі кезде «Заң және тәртіп» тұжырымдамасын іске асыру, сондай-ақ полиция, жергілікті атқарушы органдар, банк секторы және жұртшылықпен бірлесіп халықтың қауіпсіздігін қамтамасыз ету бойынша профилактикалық жұмыс шеңберінде интернет-қылмыстардың алдын алуға бағытталған шаралар кешені іске асырылып жатыр.
Талдау нәтижелері көрсеткендей, көптеген жағдайда заңды құрметтеп, оған мойынсынатын азаматтар алаяқтардың құрбанына айналады. Олар психологиялық қысымның әсерінен қылмыскерлерге дербес құпия ақпаратты өздері береді немесе ақша қаражатын аударады. Банк, құқық қорғау органдары, байланыс операторлары мен мемлекеттік мекеме қызметкерлерінің атынан жасалған қоңыраулар – ең көп таралған схема. Сондай-ақ жалған инвестициялық жобалар, жылдам табыс ұсыныстары, алаяқтық интернет дүкендер және танымал интернет алаңдар арқылы тауарларды сату туралы хабарландырулар белсенді қолданылады, – дейді Талғар аудандық прокуратурасының прокуроры Нұралы Ахабай.
Оның айтуынша, жасанды интеллект технологияларының қарқынды дамуы жеке алаңдаушылық туғызады. Бүгінде шабуылдаушылар белгілі адамдарды, олардың туыстарын немесе лауазымды тұлғаларды имитациялайтын шынайы бейнежазбалар мен дауыстық хабарламалар жасауға қабілетті. Мысалы, ауданда алаяқтар өздерін әлемге әйгілі актер Джеки Чан деп таныстырып, дипфейк технологиясын пайдаланған. Алдын ала дайындалған бейнематериалды және психологиялық әсер ету әдістерін пайдалана отырып, қаскүнемдер зейнеткерді ақшаны бақылаудағы шоттарға аударуға көндіруге тырысқан. Азаматтың қырағылығының және құқық қорғау органдарына уақытылы жүгінуінің арқасында қылмыстың алды алынған.
Осы тұрғыда қылмыстық схемалардың үнемі жетіліп жатқаны ескеріліп, аудан прокуратурасы мүдделі мемлекеттік органдармен бірлесіп «Anti-Fraud» және «Stop-Drop» алдын алу жобаларын іске асырды. Бұл іс-шаралар аясында халықпен кездесулер ұйымдастырылып, еңбек ұжымдарында, білім беру мекемелерінде және қоғамдық орындарда түсіндіру жұмыстары жүргізілді. Банк ұйымдары, қоғамдық көлік, әлеуметтік желілер және мессенджерлер арқылы 2500-ден астам жадынама мен ақпараттық материал таратылды.
– Әсіресе ұрланған ақша қаражатын шығару және қолма-қол ақшаға айналдыру үшін азаматтардың банктік шоттарын заңсыз пайдалану – «дропперлік» деп аталатын қылмыстың алдын алуға ерекше назар аударылды. Өйткені көптеген жас келешекте келетін зардаптарды ойламай, банк карталарын үшінші тұлғаға ақшалай сыйақы ретінде беріп, іс жүзінде қылмыстық схемалардың қатысушысына айналады. Осы бағытта жүргізіліп жатқан алдын алу жұмыстары қазірдің өзінде нақты нәтижелер берді. Биылғы жылдың осы кезеңге дейінгі қорытындысы бойынша, Талғар ауданы аумағында тіркелген интернет алаяқтық 155-тен 103 дерекке дейін немесе 33 пайызға төмендеді.
Осының өзі халықты уақытылы хабардар етуге, ведомствоаралық өзара іс-қимылға және азаматтардың цифрлық сауаттылығын арттыруға негізделе отырып таңдалған тәсілдің тиімділігін, алдын алу аса маңызды екенін толық дәлелдейді. Бірақ босаңсуға болмайды. Тәжірибе көрсеткендей, қылмыскерлер жаңа жағдайларға тез бейімделеді және өз мақсаттарына жету үшін заманауи технологияларды пайдаланады. Сондықтан интернет-алаяқтыққа қарсы іс-қимылдың басты құралы азаматтардың өздерінің хабардар болуы болып қала береді, – дейді прокурор.
Оның түсіндіруінше, азаматтар әрқашан банктер, құқық қорғау органдары және мемлекеттік мекемелердің қызметкерлері ешқашан SMS-кодтарды, CVV-кодтарды, парольдерді, банк карталарының деректерін және басқа да құпия ақпаратты сұрамайтын қарапайым ережені есте сақтағаны жөн. Мұндай қоңыраулар түскен кезде сөйлесуді дереу тоқтатып, ұйыммен ресми телефон нөмірі арқылы өз бетінше хабарласып, болған оқиға туралы құқық қорғау органдарына хабарлау қажет.
Мемлекеттің, бизнестің және қоғамның бірлескен күш-жігерімен ғана алаяқтықтың қазіргі заманғы түрлеріне тиімді қарсы тұруға және азаматтарды қылмыстық қолсұғушылықтан қорғауға болады.
Ата-бабаларымыз ежелден-ақ «Шығасыға – иесі басшы» деген. Күнделікті өмірде болып жатқан оқиғалардың төркініне үңілсек, прокурордың айтқанына қарасақ, шынында да адамдар көп жағдайда өздерінің бейқамдығы, салғырттығы, құқықтық сауатсыздығының салдарынан алаяқтардың құрбанына айналады. Сондықтан қай кезде де әркімге сергектік, байқампаздық қажет.
Құтмағамбет ҚОНЫСБАЙ
Талғар ауданы