«Кітап – білім бұлағы» деген мақалды бәріміз жақсы білеміз. Алайда қазіргі таңда кітаптың орнын смартфон, әлеуметтік желі мен бейнеүзінділер басып бара жатқандай. Бұл – тек Қазақстанға ғана емес, әлемнің көптеген еліне ортақ мәселе. Кейбір мемлекеттер кітап оқу мәдениетін сақтап қалудың тиімді жолдарын тапса, бізде бұл бағыттағы жұмыс әлі де күшейтуді қажет етеді.
Бүгінде ақпарат алу бұрынғыдан әлдеқайда оңай. Бір ғана телефон арқылы мақала оқуға, бейнесабақ көруге немесе қажетті мәліметті санаулы секундта табуға болады. Десек те, ақпараттың қолжетімділігі кітапқа деген қызығушылықтың артқанын білдірмейді. Керісінше, ұзақ мәтін оқуға деген төзім азайып, жастар қысқа әрі жеңіл контентке үйреніп барады. Бір минуттық бейнеүзінді мен әлеуметтік желідегі жазбалар кітаптың орнын алмастыра алмайды. Өйткені кітап адамға тек ақпарат беріп қана қоймай, ойлау қабілетін дамытып, сөздік қорын байытады.
Соңғы жылдары елімізде кітап жәрмеңкелері, әдеби фестивальдер, ақын-жазушылармен кездесулер ұйымдастырылып келеді. Кітапханалар да жаңарып, заманауи форматқа көшуде. Дегенмен жастардың кітапханаға келушілер қатарындағы үлесі әлі де көңіл көншітпейді. Көптеген жас кітапты оқу құралы ретінде ғана қабылдайды. Емтихан немесе тапсырма аяқталған соң кітапқа қайта оралмайды.
Мамандар мұның бірнеше себебін айтады. Біріншіден, смартфон мен әлеуметтік желілерге тәуелділік күшейді. Екіншіден, отбасында кітап оқу дәстүрі әлсіреп барады. Бала ата-анасының қолынан кітап емес, телефон көріп өссе, оның кітапқа қызығуы қиын. Үшіншіден, жастардың бос уақытының басым бөлігі цифрлық ойын-сауыққа жұмсалады.
Шетелдік тәжірибеге көз жүгіртсек, кітап оқу мәдениетін дамытуға ерекше көңіл бөлетін мемлекеттер аз емес. Мысалы, Финляндия әлемдегі ең кітапқұмар елдердің бірі саналады. Мұнда балаларға ерте жастан кітап оқып беру дәстүрге айналған. Мектептерде оқу сағаттары ұйымдастырылып, кітапханалар тек кітап алатын орын емес, шығармашылық пен білімнің орталығы ретінде жұмыс істейді. Жапонияда да кітап оқу – күнделікті өмірдің ажырамас бөлігі. Метро мен қоғамдық көлікте кітап оқып отырған адамдарды жиі кездестіруге болады. Елде кітап дүкендері мен кітапханалар заманауи технологиялармен жабдықталған, ал балалар әдебиетіне ерекше көңіл бөлінеді. Оңтүстік Кореяда мемлекет оқу мәдениетін дамытуға қомақты қаржы бөледі. Заманауи кітапханалар тәулік бойы жұмыс істейтін оқу залдарымен, тегін интернетпен және түрлі білім беру бағдарламаларымен қамтамасыз етілген. Мұндай жағдай жастардың кітапқа қызығушылығын арттыруға ықпал етеді.
Қазақстанда да соңғы жылдары кітап оқуды насихаттайтын республикалық акциялар, әдеби байқаулар мен буккроссинг жобалары көбейді. Қазақ әдебиетіне қызығушылық танытып жүрген жастардың қатары да артып келеді. Әлеуметтік желілерде кітапқа арналған арнайы парақшалар ашылып, оқырман клубтары құрылуда. Алайда бұл бастамалар әзірге барлық жастарды қамтып отырған жоқ. Кітап оқудың азаюы тек әдебиетке деген қызығушылықтың төмендеуі емес. Бұл – ойлау мәдениетіне, сөйлеу мәнеріне, сауатты жазуға және талдау қабілетіне әсер ететін маңызды мәселе. Ұзақ мәтін оқуға дағдыланбаған адам күрделі ақпаратты қабылдауда, ойын жүйелі жеткізуде және сыни ойлауда қиындықтарға тап болуы мүмкін. Сондықтан кітаптан алыстау – қоғамның интеллектуалдық әлеуетіне әсер ететін үрдіс.
Бұл мәселені шешу үшін ең алдымен кітап оқу мәдениеті отбасынан басталуы керек. Ата-ана баласына кітап сыйлап, бірге кітап оқуды дәстүрге айналдырса, оның қызығушылығы да арта түседі. Мектептерде әдеби кештерді, оқырман клубтарын, кітап талқылау кездесулерін жиі өткізу де оң нәтиже береді. Сонымен қатар жастар арасында танымал блогерлер мен қоғам қайраткерлерінің кітап оқуды насихаттауы да үлкен әсер етеді.
Кітап – өткен мен бүгінді, тәжірибе мен білімді жалғайтын алтын көпір. Технология қаншалықты дамыса да, кітаптың адам санасын тәрбиелеудегі орны өзгермейді. Бүгін кітаптан алыстаған жас ертең ақпаратты саралай алмайтын, сыни ойлау қабілеті әлсіз жанға айналуы мүмкін. Сондықтан кітап оқу мәдениетін қалыптастыру – тек білім саласының ғана емес, тұтас қоғамның ортақ міндеті.
Тоғжан ЖОЛДЫҒАЛИ