Шын тәртіп полициядан қорыққандықтан орнамауы керек. Адам заң бұзбағаны үшін жаза алудан емес, оның дұрыс емес екенін түсінгені үшін тәртіп сақтағаны жөн. Өйткені камера жоқ жерде де, полиция жоқ жерде де, ешкім көрмей тұрған жерде де заңды бұзбау – құқықтық мәдениеттің шынайы көрсеткіші.
Қоғамның деңгейін оның ең биік ғимараттарымен немесе жаңа жолдарымен ғана өлшеу жеткіліксіз. Оның шынайы мәдениеті адамдардың бір-біріне деген қарым-қатынасынан байқалады. Әлсізге күш көрсетуге жол бермеу, өзгенің пікірін құрметтеу, қоғамдық орында тәртіп сақтау, үлкенге ізет, кішіге қамқорлық көрсету – бұлардың барлығы құқықтық мәдениеттің адамгершілік негіздері.
Бүгінде «Заң мен тәртіп» ұғымының мәні бұрынғыдан да тереңдей түсті. Себебі ақпарат кеңістігі өзгерді, адамның мүмкіндігі артты. Бір ғана телефон арқылы жалған ақпарат таратуға, біреудің ар-намысына тиетін жазба жариялауға немесе алаяқтардың құрбаны болуға болады. Демек, заңды сақтау тек көшеде немесе қоғамдық орында ғана емес, цифрлық кеңістікте де маңызды.
Әлеуметтік желідегі әр жазбаның артында жауапкершілік бар. Біреуді дәлелсіз айыптау – жай ғана пікір емес. Біреудің жеке мәліметін рұқсатсыз жариялау – «әзіл» емес. Ал жалған ақпаратты тексермей тарату – салдары болуы мүмкін әрекет.
Заң адамға «не істеуге болмайтынын» ғана көрсетпейді. Ол «не істеуге құқығың бар?» деген сұраққа да жауап береді. Сондықтан заңды білу – өзіңді шектеу емес, керісінше өзіңді қорғаудың бір жолы.
Балаға заңды үйрету де осыдан басталады. Оған тек баптар мен жазаларды жаттатудың қажеті жоқ. Бала ең алдымен өзгенің шекарасын құрметтеуді, өзінің де шекарасы бар екенін түсінуі керек. Біреуді мазақ етпеу, әлсізді қорғату, өз ойын мәдениетті түрде айту, әділетсіздікке бейжай қарамау – болашақ құқықтық сананың алғашқы баспалдақтары.
Ал үлкендер үшін ең маңызды сабақ – балаға айтқан заңды өзіміздің сақтауымыз. «Үлкенді сыйла» деп тұрып, өзіміз қоғамдық тәртіпті бұзсақ, «өтірік айтпа» деп тұрып, баланың көзінше шындықты бұрмаласақ, құқықтық тәрбиенің мәні әлсірейді. Себебі бала заңды сөзден бұрын әрекеттен үйренеді.
Перизат НҰРЛАНҚЫЗЫ,
«Хантәңірі редакциясы» ЖШС директоры