2026 жылдың қаңтары ел тарихында саяси жаңғырудың шешуші кезеңі ретінде қалатыны сөзсіз. V Ұлттық құрылтайда Мемлекет басшысы көтерген бастамаларды жүзеге асыру мақсатында құрылған Конституциялық реформа жөніндегі комиссия ресми түрде өз жұмысына кірісті. Бұл оқиғаға қатысты бүгінгі қоғамдық пікірді «салмақты оптимизм» деп сипаттауға болады. Алайда, халықтың құр уәдеден гөрі, нақты әрі түбегейлі өзгерістерді күтіп отырғаны жасырын емес. Комиссия жұмысының басталуы – бұрынғы «төтенше» басқару режимінен жаңа саяси институттарды жоспарлы әрі байыпты түрде құруға көшудің маңызды белгісі.
Саяси сарапшылар мен ғылыми қоғамдастық Вице-президент лауазымын қайта енгізу туралы бастаманы, жалпы алғанда, оң қабылдауда. Бұл қадам тек 1993 жылғы тарихи тәжірибені жаңғырту ғана емес, ең алдымен, билік транзитінің орнықты жүйесін қалыптастыру амалы ретінде қарастырылуда. Жаңа лауазым жауапкершілікті бөлісуге, «суперпрезиденттік» өкілеттіктерді теңгеруге және саяси тұрақтылықты қамтамасыз етуге мүмкіндік береді. Әсіресе, ғылым, білім және мәдениет салаларының өкілдері вице-президент институты арқылы өз мәселелерін жоғары билікке тікелей жеткізудің тиімді тетігі пайда болады деп үміттенуде.
Дегенмен, кез келген ауқымды реформаға тән күмән мен күдік те жоқ емес. Қоғамның белсенді бөлігі: «Бұл өзгерістер кезекті косметикалық жаңарту болып қалмай ма?» деген орынды сауалды жиі қояды. Реформаның шынайылығы мен табыстылығы бір палаталы жаңа Парламенттің – Құрылтайдың өкілеттігі қаншалықты кеңейетініне тікелей байланысты болмақ. Егер заң шығарушы орган атқарушы билікті шын мәнінде бақылап, үкіметке ықпал ете алса ғана, біз шынайы демократиялық прогресс туралы айта аламыз. Мажоритарлық жүйемен сайланған депутаттардың рөлі артып, олардың шешім қабылдауға қатысуы формальды емес, мазмұнды сипатқа ие болуы тиіс.
Комиссия жұмысының тағы бір маңызды қыры – құндылықтар мен ашықтық мәселесі. Конституция преамбуласын жаңарту ниеті 2026 жылғы жаһандық және ішкі сын-қатерлерге жауап беретін жаңа мемлекеттік идеологияны айқындауға талпыныс деп бағалануда. Сонымен қатар, реформаның сәтті өтуінің басты критерийі – оның инклюзивтілігі. Азаматтық қоғам өкілдері мен құқық қорғаушылардың, әсіресе адам құқықтарын қорғау тетіктеріне қатысты ұсыныстары ескерілуі шарт. Заң жобасы жабық кабинеттерде емес, халықпен ашық диалог нәтижесінде жасалғанда ғана өміршең болады.
Қорыта айтқанда, Конституциялық комиссияның жұмысы – билік пен қоғам арасындағы жаңа қоғамдық шартты бекіту мүмкіндігі. Комиссияға берілген сенім кредиті ұсынылатын түзетулердің қаншалықты батыл, ашық және халық мүддесіне сай болатынына байланысты. Біз, ғылыми қауымдастық пен жергілікті өзін-өзі басқару органдарының өкілдері, бұл өзгерістердің қарапайым халықтың өміріне оң әсерін тигізуін қадағалап, реформаның сәтті жүзеге асуына атсалысуға дайынбыз. Қазіргі сәт – сыни көзқараспен қатар, азаматтық жауапкершілікті талап ететін уақыт.
Жандос БАЙЖҰМА,
Талғар аудандық мәслихатының депутаты,
Әл-Фараби атындағы ҚазҰУ доценті міндетін атқарушы
