Қазақ халқының рухани жадында сақталған тұлғалар аз емес. Алайда олардың бәрі бірдей жазба деректерде қатталып, ғылыми айналымға толық түсе қойған жоқ. Соған қарамастан, ел аузында сақталған шежіре мен аңыздың өзі кейде тасқа қашалған жазудан да берік болатыны бар. Сондай есімдердің бірі – Байшегір баба Тоқтыбекұлы. Оның өмірі мен қызметі туралы деректер негізінен ауызша тарих арқылы жеткенімен, сол мәліметтерді тарихи жазбалармен салыстыра қарағанда, аңыз бен ақиқаттың арасы алшақ емес екенін аңғарамыз. Керісінше, халықтық жадта сақталған оқиғалар белгілі бір тарихи кезеңнің рухани ахуалын дәл бейнелейтін көркем формаға айналған.
Байшегір баба – Ұлы жүз құрамындағы Жалайыр тайпасынан тарайтын Байшегір руының өкілі. Жалайырлар тарих сахнасында ерте танылған, мемлекет ісіне араласқан, әскери-саяси құрылымда орны бар тайпалардың бірі. Шежірелік деректер Байшегір бабаның XIV–XV ғасырлар тоғысында өмір сүргенін меңзейді. Бұл – Орталық Азия кеңістігінде саяси құрылымдар өзгеріп, билік пен руханият арасындағы байланыс жаңа сипат алған кезең. Дәл осы уақытта тарих сахнасына шыққан Әмір Темір аймақтың саяси құрылымын күшейтіп қана қоймай, рухани орталықтарды жаңғыртуға да айрықша мән берді.
Түркістан сол дәуірде түркі әлемінің рухани кіндігі саналды. Бұл қалада сопылық ілімді тереңдетіп, түркі дүниетанымын жаңа деңгейге көтерген ұлы ойшыл Қожа Ахмет Ясауи жерленген еді. XIV ғасырдың соңында Әмір Темір Ясауи қабірінің үстіне зәулім кесене тұрғызуға пәрмен береді. Нәтижесінде дүниеге келген Қожа Ахмет Ясауи кесенесі тек сәулет ескерткіші ғана емес, тұтас бір мемлекеттің рухани идеологиясын айқындаған кешенге айналды. Парсы тарихшысы Шараф-әд-Дин Әли Йазди өз еңбегінде бұл құрылыстың 1397 жылы басталып, 1399 жылы аяқталғанын жазады. Ғимараттың ауқымы мен көркемдік шешімі оның кездейсоқ салынбағанын, терең ойластырылған саяси әрі рухани жоба болғанын көрсетеді.
Алайда халық жадында бұл құрылысқа қатысты өзгеше бір хикаят сақталған. Аңыз бойынша, кесене қабырғасы күндіз қаланып, түнде қайта құлап қала береді. Кей нұсқада алып «көк өгіз» келіп, мүйізімен қабырғаны қиратады делінеді. Қанша әрекет жасалса да, құрылыс орнықпайды. Бұл жұмбақ жағдайға алаңдаған Әмір Темірге жас Байшегір баба келіп, мәселенің мәнін рухани сабақтастықтан іздеу керектігін айтады. Яғни әуелі ұстаз – Арыстан бабқа, содан кейін шәкірті – Ясауиге кесене салу керектігін ескертеді. Рухани иерархия сақталған соң ғана құрылыс сәтті аяқталғаны айтылады.
Бұл оқиға сырттай қарағанда мифологиялық сипатта көрінгенімен, оның астарында терең танымдық негіз жатыр. Академик Әлкей Марғұлан көне түркі дүниетанымында киелі орынға құрылыс салу белгілі бір сакралды тәртіпке бағынғанын атап өтеді. Егер сол тәртіп бұзылса, халық санасында ол «аруақ наразылығы» ретінде бейнеленген. Ал археолог Михаил Евгеньевич Массон кесене құрылысының бірнеше кезеңмен жүргізілгенін, іргетастың шөгуі мен техникалық қиындықтардың болуы мүмкін екенін жазады. Оның пікірінше, бастапқы сәтсіздіктер халық жадында символдық бейнеге айналып, «көк өгіз» туралы аңызға ұласқан. Демек, миф – тарихи процестің халықтық интерпретациясы.
Байшегір бабаның осы аңыздағы рөлі ерекше. Ол билікке қарсы шыққан адам емес, керісінше, биліктің рухани бағытын түзеген тұлға ретінде көрінеді. Оның айтқан сөзі – діни догма емес, рухани сабақтастықты сақтау туралы ескерту. Сопылық ілімде ұстаз бен шәкірт арасындағы байланыс – ілімнің үзілмейтін желісі. Егер Ясауи ілімі Арыстан баб арқылы жеткен болса, онда мемориалдық кешен де сол реттілікті құрметтеуі тиіс деген ой айтылады. Бұл – тарихи шындықтың рухани өлшеммен толықтырылған нұсқасы.
Аңыздың өміршеңдігі – оның тарихи негізінің бар екенін аңғартады. Егер бұл тек қолдан жасалған әңгіме болса, уақыт тезінде ұмытылар еді. Алайда Байшегір баба есімі ұрпақтан-ұрпаққа жетіп, шежірелік тізбектерде сақталды. Оның есімі белгілі бір ру шеңберінде ғана емес, кең аймақта айтылып келуі тұлғаның ықпалы кең болғанын көрсетеді.
Шежірелік деректер Байшегір бабаның ұрпақтары Жетісу мен Аспара өңіріне тарағанын баяндайды. Аспара – ортағасырлық стратегиялық маңызы бар бекініс-қала. Бұл өңір Ұлы Жібек жолының тармақтарымен байланысып, сауда мен қолөнердің дамуына ықпал еткен. Археологиялық зерттеулер мұнда XII–XVI ғасырларға тән мәдени қабаттардың бар екенін дәлелдейді. Ұсталық кәсіптің кең таралуы – сол дәуірдегі әскери-экономикалық қажеттіліктің көрінісі. Шежіреде Байшегір бабаның үшінші ұлы Тынымбетке ұсталық өнерге қатысты бата бергені айтылады. Бұл дерек рухани аманаттың нақты еңбекке ұласқанын көрсетеді.
Ұсталық – жай ғана кәсіп емес, ел қорғаудың бір тетігі. Қару-жарақ соғу, темірді игеру – мемлекеттің қорғаныс қабілетін нығайтудың маңызды бөлігі. Егер Байшегір әулетінің бір тармағы осы салаға бейімделсе, бұл кездейсоқ құбылыс емес. Рухани жауапкершілік нақты іске айналғанда ғана оның мәні тереңдейді.
Байшегір баба туралы деректерді саралай отырып, оның бейнесі бірнеше қырынан ашылады. Біріншіден, ол – рухани сабақтастықты сақтаушы тұлға. Екіншіден, елдік мүддені жоғары қойған ой иесі. Үшіншіден, ұрпаққа нақты кәсіп пен еңбекке негізделген аманат қалдырған әулет басы. Оның тұлғасы аңыз арқылы жеткенімен, мазмұны тарихи шындықпен сабақтас.
Қазақ қоғамында рухани бедел мен саяси билік әрдайым өзара байланыста болған. Далалық өркениетте сөздің салмағы, батаның күші, әулиенің беделі ерекше мәнге ие еді. Байшегір баба осы дәстүрлі қоғамдағы рухани көшбасшылықтың көрінісі ретінде қабылданады. Оның есімі белгілі бір тарихи құжатта жазылмауы мүмкін, бірақ халық жадында сақталуы – қоғамдағы орнының дәлелі.
Бүгінгі күні Байшегір баба туралы мәліметтерді ғылыми тұрғыдан жүйелеу – маңызды міндет. Аңыз бен жазба деректі салыстыру, археологиялық мәліметтермен толықтыру, шежірелік деректерді талдау – болашақ зерттеулердің бағыты болуы тиіс. Бұл тек бір тұлғаның тарихын қалпына келтіру емес, тұтас дәуірдің рухани бейнесін жаңғырту.
Тарих – тек даталар мен оқиғалардың тізбегі емес. Ол – халықтың өзін-өзі тану жолы. Байшегір баба туралы әңгіме де осы танымның бір бөлігі. Құлаған қабырға туралы аңыз – рухани сабақтастықты сақтамаудың салдары жөніндегі ишара. Ал қабырғаның орнығып, кесененің бой көтеруі – тәртіп пен құрметтің жеңісі.
Байшегір баба Тоқтыбекұлы – аңыз бен ақиқаттың түйіскен тұсындағы тұлға. Оның есімі тарих бетінде алтын әріппен жазылмаса да, халық жүрегінде сақталған. Уақыт өткен сайын мұндай тұлғалардың мәні арта түседі. Өйткені рухани іргетасы берік ел ғана болашағын сенімді құра алады. Байшегір бабаның өнегесі – сол рухани іргетастың бір кірпіші.
Аманжол Қайырбай,
заң ғылымдарының магистрі
