Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінде Польшаның Қазақстандағы төтенше және өкілетті елшісі Михал Лабенда журналистика факультетінің студенттері және оқытушыларымен кездесу өткізіп, көшбасшылық дәріс оқыды. Бұл кездесу Қазақстан мен Польша арасындағы тығыз мәдени және білім беру байланыстарын көрсететін, сонымен қатар идеялар мен тәжірибе алмасудың бірегей алаңына айналды.
Елшіні және онымен бірге келген елшіліктің дипломатиялық қызметкері Мацей Косчесинскийді Басқарма Төрағасының орынбасары – бірінші проректор, профессор Еркін Дүйсенов, журналистика факультетінің деканы, доцент Қанат Әуесбай және кафедра меңгерушілері қарсы алды. Елшімен кездесу Қазақстан халқы Ассамблеясының 30 жылдығын мерекелеу аясында ұйымдастырылды. Михал Лабенда – Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің түлегі. Журналистика факультетінің сырттай бөлімінде бір жыл оқып, шығыстану факультетінің араб бөлімін бітірген. Қазақ тілін жетік біледі.
Михал Лабенда мырза өз сөзінде Польша тарихынан мәлімет беріп, ел-жұрты үшін маңызды оқиғаларға тоқталды, өз елі, оның қоғамдық-саяси өмірі, халықаралық байланыстары туралы мағлұмат берді, поляк мәдениеті, салт-дәстүрі мен тіл саясаты туралы айтты. Бұл тақырып отыз жылдан бері түрлі этностардың мәдени дәстүрлерін сақтап, дамыту бағытында жұмыс істеп келе жатқан Қазақстан халқы Ассамблеясының негізгі мақсаттарымен үндеседі. Осылайша мәдениетаралық байланыстар мен тәжірибе алмасу туралы қозғалған сөз халықтар арасындағы құрмет пен өзара түсіністіктің, достық қарым-қатынастың бір бөлігіне айналды.
– Мен осы корпуста, екінші қабаттағы шығыстану факультетінде бес жыл оқыдым, – деп бастады сөзін Польша Республикасының Қазақстандағы өкілетті елшісі Михал Лабенда. – Шын мәнінде қазақ пен поляк халықтарының арасында көп ұқсастық бар, тарихы да ұқсас. Біріншіден, біз де қазақтар сияқты XV-XVII ғасырларда Еуропадағы ірі мемлекеттердің бірі болдық. XVIIІ ғасырдың аяғында Польша жері көрші үш мемлекеттің ықпалымен бөлініске ұшырап, географиялық аумағы кішірейді. Шығыс бөлігі Ресейге кетті, батыс бөлігі – Пруссияға, ал оңтүстік бөлігі Австрияның құрамына кірді. Оның себебі неде? Поляктар қазақтар сияқты жүзге, руға бөлінбейді, бірақ біздегі әрбір магнат, бай адам алдымен мемлекеттің мүддесін емес, жеке басының қамын ғана ойлады. Соның салдарынан біздің жеріміз бөлініп, көрші мемлекеттерге тәуелді болды. Алайда басып алған мемлекеттерге қарсы наразылық көтерілістер өте көп болды. Меніңше, бұл жағынан алғанда қазақтардың жағдайына ұқсайды.
Егер тарихқа үңілетін болсақ, осы уақыттарда поляк жерінде ірілі-ұсақты көтерілістер жиі орын алды. Сол кездерде бас көтерер ең ұлтжанды, халқының қамын ойлаған зиялы адамдардың қатары қатты сиреп, жоқ болып кетті деуге болады. Дегенмен бостандыққа ұмтылған елдің сана-сезімі оянып, зиялы қауым жас ұрпаққа өз тілінде білім беру, ғылымға үйрету, ұлттық рухта тәрбиелеу жұмыстарын бастады. Ондай қозғалыстар ХХ ғасырдың басында Қазақстанда да болды. Мысалы, Әлихан Бөкейхан, Міржақып Дулат, Ахмет Байтұрсын, Мағжан Жұмабай, Шәкәрім сияқты көзі ашық ұлтжанды азаматтар қолдарына қару алып күреске шыққан жоқ, бірақ келесі ұрпаққа идеологиялық тәрбие беріп, ұлттық сананы қалыптастыру бағытында жұмыс істеген. Польшада да сондай қозғалыстар басталып, халықтың бір ортаға жиылуының арқасында XX ғасырдың басында Польша тәуелсіздік алды, ұлттың рухы көтерілді. Осылайша поляктар ұлттық рухын, ана тілін, ұлттық сипатын сақтап қалды, өйткені біздің зиялы азаматтар бұл бағытта қатты жұмыс істеген.
Қазақта «Тіл тағдыры – ел тағдыры» деген аталы сөз бар. Сол сияқты XІX ғасырдағы поляк әдебиеті біз үшін өте маңызды болып саналады. Ол заманда поляктарға, бір жағынан, орыс тілі, екінші жағынан, неміс тілдері кірді. Алайда біздің ақын-жазушыларымыз сол кезде өз шығармаларын тек поляк тілінде жазған. Әрине, поляк тілі әлемдік танымал тілдерге жатпайды. Олар орыс немесе неміс тілінде жазса оқырмандары көп болар еді. Соған қарамастан, поляк ақын-жазушылары өз тілдеріне қатты мән берді. Тарихта орыс тілінде жазған Конрад деген бір ғана жазушы бар, ол кейіннен Лондонға қашып кетіп, ағылшынша жазды. Одан басқа, бізді жаулап алушылардың тілінде бірде-бір поляк жазушысы кітаптарын жариялаған емес. Осыған қарап бодандық тұсында ана тілі поляк халқы үшін өте қадірлі болғанын көреміз. Ол заманда Ресей және Пруссия билігі Польша мектептерінде, университеттерінде поляк тілінде оқуға тыйым салған. 1901 жылы Вжесня деген қалада 12-14 жастағы мектеп оқушылары неміс тілінде оқуға қарсы болып ереуілге шықты. Пруссия билігі ереуілді бастағандарға дүре соғып жазалап, ата-аналарын түрмеге қамады. Осыдан кейін наразылық бүкіл елге тарады, 70-75 мыңдай оқушы ереуілге шыққан. Поляк халқы ана тілін сақтап қалу үшін осылай күресті.
Менің замандастарым 7-сыныптан бастап аптасына екі рет орыс тілін оқыды. Поляк тілі орыс тіліне жақын, мен Қазақстанға келердің алдында сегіз жыл орыс тілін оқығанмын, бірақ қазақшаға қарағанда орысшам шамалы. Себебі орыс тілін мәжбүрлеп оқытқандықтан, бізде оны ешкімнің оқығысы келмейтін. Осы уақытқа дейін неміс, ағылшын тілдерін өз таңдауым болғандықтан, жеңіл игердім. Ал қазақ тілі – мен үшін үлкен маңызы бар тарихи тіл, ол әлемдегі ең бай тілдердің қатарында тұр. Университетті бітіргеннен кейін арада 23 жыл өтсе де, қазақтармен емін-еркін сөйлесіп, етене араласып кеттім. Қазақтың мақал-мәтелдері өте нақты және ауқымды ұғымдарды бере алады. Жақында «Қызым, саған айтам, келінім, сен тыңда» деген тағы бір мағыналы мақалды естідім. Әлі де үйрене түскім келеді. Қазақша қандай кітаптарды оқуға кеңес берер едіңіздер?» – деп студенттерге күтпеген сұрақ қойды дипломат сөзінің аяғында.
Қазақстан мен Польша арасындағы саясат, экономика, білім және мәдениет салаларындағы қарым-қатынастың қазіргі жай-күйіне тоқталған дипломат бұл байланыстарды одан әрі кеңейтудің маңыздылығын атап өтті. Кездесу барысында студенттер Польшаның саясаты мен экономикасына ғана емес, сонымен қатар Польшадағы студенттік өмір, білім беру жүйесі, тағылымдамадан өту және академиялық алмасу мүмкіндіктері сияқты мәселелерді қамтитын сұрақтар қойып, тұшымды жауап алды.
Қайыржан ТӨРЕЖАН