Мемлекеттік қызметшілерді басқа мемлекеттік органға ауыстыру – кадрлық шешім қабылдаумен ғана шектелмейтін, заңнамада белгіленген талаптарды қатаң сақтауды қажет ететін рәсім. Қазақстан Республикасы Президентінің 2026 жылғы 17 қазандағы №1531 Жарлығына сәйкес, мемлекеттік қызметшілерді ауыстыру тәртібіне қатысты бірқатар өзгеріс енгізілді. Жаңа талаптардың мазмұны қандай? Қызметшіні өзге мемлекеттік органға ауыстыру үшін қандай шарттар орындалуы керек? Кадр қызметтері құжаттарды рәсімдеу кезінде нені ескергені жөн? Осы және өзге де маңызды мәселелер жөнінде Қазақстан Республикасы Мемлекеттік қызмет істері агенттігінің Алматы облысы бойынша департаменті мемлекеттік қызмет басқармасының басшысы Айзада Ерланмен сұхбаттасқан едік.
— Айзада Ерланқызы мемлекеттік қызметшілерді басқа мемлекеттік органға ауыстыру тәртібіне қатысты жаңа талаптар енгізілді. Әңгімемізді осы өзгерістердің мәнінен бастасақ. Жаңа тәртіп нені көздейді және оның мемлекеттік органдар үшін маңызы қандай?
— Қазақстан Республикасы Президентінің 2026 жылғы 17 қазандағы №1531 «Қазақстан Республикасы Президентінің кейбір жарлықтарына өзгеріс енгізу туралы» Жарлығына сәйкес, «Б» корпусының әкімшілік мемлекеттік қызметшілерін басқа мемлекеттік органдағы «Б» корпусының әкімшілік мемлекеттік лауазымына ауыстыру мүмкіндігі қарастырылған. Бұл – мемлекеттік қызмет жүйесіндегі кадрлық мәселелерді шешу барысында ескерілетін маңызды өзгерістердің бірі. Алайда ауыстыру мүмкіндігінің қарастырылуы қызметшіні кез келген лауазымға ешқандай талапсыз тағайындай беруге болады дегенді білдірмейді. Керісінше, мұндай шешім қабылдаған кезде қолданыстағы заңнамада белгіленген талаптар толық сақталуы керек. Жаңа тәртіпке сәйкес, мемлекеттік органдар қызметшіні ауыстыру туралы шешімді Департаментпен келісусіз, өз бетінше қабылдайды. Демек, шешім қабылдау кезінде мемлекеттік органның, соның ішінде кадр қызметінің жауапкершілігі арта түседі. Әрбір ауыстырудың заңды негізі болуы, қызметшінің белгіленген талаптарға сәйкестігі тексерілуі және қабылданған шешім тиісті құжаттармен расталуы қажет. Бұл ретте басты назар аударылатын мәселе – ауыстыру рәсімінің заңдылығы. Өйткені мемлекеттік қызметке қатысты кез келген кадрлық шешім қолданыстағы нормативтік құқықтық актілердің талаптарына сәйкес қабылдануға тиіс. Негізсіз тағайындау мемлекеттік қызмет саласындағы елеулі бұзушылық болып саналады.
— Яғни мемлекеттік орган ауыстыру туралы шешімді өз бетінше қабылдағанымен, оның заңдылығына қойылатын талаптар бұрынғыдай маңызды болып қала береді ғой?
— Әрине. Департаментпен келісу рәсімінің болмауы мемлекеттік органның заңнама талаптарын елемеуіне негіз болмайды. Қызметшіні басқа мемлекеттік органға ауыстыру кезінде барлық міндетті шарттардың орындалуы қамтамасыз етілуі керек. Кадр қызметтері бұл мәселеге формалды түрде қарамауы қажет. Қызметшінің қазіргі лауазымындағы жұмыс өтілі, қызметін бағалау нәтижелері, тәртіптік жауапкершілігі, ауысатын лауазымның біліктілік талаптарына сәйкестігі және заңда көзделген шектеулердің бар-жоғы жан-жақты тексерілуі тиіс. Басқаша айтқанда, шешім қабылдаудың дербестігімен бірге жауапкершілік те қатар жүреді. Сондықтан әрбір тағайындау нақты негіздерге сүйеніп, заңнамаға сай рәсімделуі қажет.
— Енді негізгі талаптарға тоқталсақ. Мемлекеттік қызметшіні басқа мемлекеттік органға ауыстыру үшін қандай шарттар міндетті түрде орындалуы керек? Әсіресе жұмыс өтілі мен қызметті бағалау нәтижесіне қатысты талаптарды түсіндіріп өтсеңіз.
— Қызметшіні басқа мемлекеттік органдағы «Б» корпусының әкімшілік мемлекеттік лауазымына ауыстыру кезінде бірнеше міндетті шарт ескеріледі. Олардың әрқайсысының өзіндік маңызы бар және белгіленген талаптар жиынтығы сақталуы тиіс.
Біріншіден, мемлекеттік қызметші қазіргі атқарып отырған лауазымында кемінде бір жыл жұмыс істеуі қажет. Бұл – ауыстыру кезінде назарға алынатын негізгі талаптардың бірі. Екіншіден, қызметшінің соңғы төрт тоқсанның қорытындысы бойынша қызметін бағалау нәтижесі «тиімді» болуы керек. Яғни оның кәсіби қызметінің нәтижелері белгіленген талаптарға сай бағалануы тиіс. Бұл жерде бір маңызды жайтқа назар аударғым келеді: аталған екі шарт өзара байланысты болғанымен, бірін-бірі алмастырмайды. Қызметшінің қазіргі лауазымында бір жыл жұмыс істеуі оның бағалау нәтижесіне қойылатын талапты жоймайды. Сол сияқты соңғы төрт тоқсан бойынша бағалауы «тиімді» болғанымен, қазіргі лауазымында бір жыл жұмыс істемеген қызметшіге жалпы тәртіптегі осы талаптарды сақтамай ауыстыру мүмкіндігі берілмейді. Сондықтан кадр қызметтері қызметшінің еңбек өтілі мен бағалау нәтижелерін жеке-жеке ғана емес, өзара сабақтастықта қарастыруы қажет. Екі шарт та қатар орындалуға тиіс.
— Тәртіптік жауапкершілікке қатысты да нақты мерзім белгіленген екен. Бұл талап қандай жағдайларды қамтиды?
— Үшінші маңызды шарт – қызметшінің тәртіптік жауапкершілігіне қатысты. Ауыстыру кезінде оның соңғы алты ай ішінде қызметтік әдеп нормаларын бұзғаны немесе мемлекеттік қызметтің беделіне нұқсан келтіретін теріс қылық жасағаны үшін тәртіптік жазасы болмауы керек.
Бұл талап мемлекеттік қызметшінің кәсіби біліктілігімен қатар, қызметтік әдеп нормаларын сақтауына да мән берілетінін көрсетеді. Мемлекеттік қызметші өзіне жүктелген міндеттерді орындаумен ғана шектелмей, мемлекеттік қызметтің беделіне нұқсан келтіретін әрекеттерге жол бермеуі тиіс. Кадр қызметтері қызметшінің тәртіптік жауапкершілігіне қатысты мәліметтерді тиісті тәртіппен тексеріп, белгіленген мерзім ішіндегі жағдайды нақтылауы қажет. Бұл ретте тек ауызша мәліметке немесе жекелеген құжаттарға сүйеніп шешім қабылдауға болмайды. Ауыстыруға қатысты құжаттардың дұрыстығы мен толықтығы қамтамасыз етілуі тиіс.
— Қызметшінің жұмыс өтілі, бағалау нәтижесі мен тәртіптік жауапкершілігіне қатысты талаптардан бөлек, оның жаңа лауазымға кәсіби тұрғыдан сәйкес келуі де маңызды екені белгілі. Бұл ретте қандай өлшемдер басшылыққа алынады?
— Иә, бұл – міндетті талаптардың бірі. Қызметші ауысатын лауазымның біліктілік талаптарына сәйкес келуі керек. Мұнда оның біліміне, мамандығына және жұмыс тәжірибесіне қойылатын талаптар ескеріледі. Мысалы, белгілі бір мемлекеттік лауазымға орналасу үшін нақты мамандық немесе тиісті жұмыс тәжірибесі талап етілсе, қызметшінің осы өлшемдерге сәйкестігі тексерілуі қажет. Қызметшінің бұрын мемлекеттік органда жұмыс істегені немесе басқа лауазымда тәжірибе жинақтағаны жаңа лауазымның біліктілік талаптарын орындау міндетінен босатпайды. Сондықтан кадр қызметтері ауыстыру жоспарланған лауазымның біліктілік талаптарын алдын ала зерделеп, қызметшінің білімі мен еңбек тәжірибесіне қатысты құжаттарын салыстырып қарауы керек. Бұл – кадрлық шешімнің негізділігін қамтамасыз ететін маңызды қадам.
—Ал заңнамада белгіленген шектеулерге қатысты қандай талап бар? Кадр қызметтері бұл мәселені қалай тексеруі керек?
— Төртінші міндетті шарт – Қазақстан Республикасының «Қазақстан Республикасының мемлекеттік қызметі туралы» Заңының 21-бабында көзделген шектеулердің болмауы. Қызметшіні басқа мемлекеттік органға ауыстыру кезінде осы бапта белгіленген талаптардың сақталуы міндетті түрде тексерілуі керек. Яғни қызметшінің жұмыс өтілі жеткілікті, бағалау нәтижесі «тиімді», тәртіптік жазасы жоқ және біліктілік талаптарына сәйкес болғанымен, заңда көзделген шектеулердің бар-жоғы назардан тыс қалмауы тиіс. Кадр қызметтері осы мәселені тиісті тәртіппен қарастырып, ауыстыруға кедергі келтіретін мән-жайлардың жоқтығына көз жеткізуі қажет. Өйткені заңда белгіленген талаптардың біреуінің сақталмауы қабылданатын шешімнің заңдылығына әсер етуі мүмкін. Жалпы алғанда, ауыстыру кезінде жұмыс өтілі, бағалау нәтижесі, тәртіптік жауапкершілік, біліктілік талаптарына сәйкестік және заңнамалық шектеулер біртұтас талаптар жүйесі ретінде қарастырылуы керек.
— Негізгі қызметкердің орнына уақытша жұмыс істеп жүрген мемлекеттік қызметшілерге қатысты қандай тәртіп қолданылады? Мұндай жағдайда жалпы талаптардан ерекшелік бар ма?
— Иә, уақытша лауазымда жұмыс істейтін қызметшілерге қатысты белгілі бір ерекшелік қарастырылған. Негізгі қызметкер жұмысқа шығатыны туралы жұмыс берушіге хабарлаған жағдайда және мемлекеттік органда төмен тұрған бос лауазым болған кезде қызметшіні төмен тұрған лауазымға ауыстыруға болады. Бұл жағдайда қызметшінің қазіргі лауазымында кемінде бір жыл жұмыс істеуі және соңғы төрт тоқсанның қорытындысы бойынша қызметін бағалау нәтижесінің «тиімді» болуы туралы талаптар қолданылмайды. Дегенмен осы ерекшелікті ауыстыруға қойылатын барлық талаптан босату деп түсінбеу керек. Төмен тұрған лауазымға ауыстыру кезінде де қызметшінің сол лауазымның біліктілік талаптарына сәйкестігі міндетті түрде ескеріледі. Сонымен бірге соңғы алты ай ішінде қызметтік әдеп нормаларын бұзғаны немесе мемлекеттік қызметтің беделіне нұқсан келтіретін теріс қылық жасағаны үшін тәртіптік жазасының болмауы қажет.
Сондай-ақ «Қазақстан Республикасының мемлекеттік қызметі туралы» Заңының 21-бабында көзделген шектеулердің жоқтығы тексерілуі тиіс. Демек, бұл жағдайда жұмыс өтілі мен бағалау нәтижесіне қатысты екі талаптың қолданылмауы өзге міндетті шарттарды сақтамауға мүмкіндік бермейді. Кадр қызметтері әрбір нақты жағдайдың мән-жайын анықтап, шешімді заңнама талаптарына сәйкес қабылдауы керек.
— Ауыстыру туралы шешім қабылданғаннан кейін оны құжат жүзінде дұрыс рәсімдеу де маңызды. Осы тұста кадр қызметтері жиі кездесуі мүмкін қандай мәселелерге назар аударғаны жөн?
— Ең алдымен, мемлекеттік қызметшіні ауыстыру туралы бұйрықтардың дұрыс рәсімделуін қамтамасыз ету қажет. Құжаттарда заңнамаға жасалған сілтемелер нақты әрі қолданыстағы нормативтік құқықтық актілердің талаптарына сәйкес болуы керек. Тәжірибеде «Е-қызмет» ақпараттық жүйесі бұйрық мәтінін автоматты түрде қалыптастырған кезде Заң мен Қағидаларға жасалған сілтемелер қате көрсетілуі мүмкін. Сондықтан ақпараттық жүйеде дайындалған құжатты қосымша тексерусіз бірден қолдану дұрыс емес.
Кадр қызметінің мамандары бұйрықтың мазмұнын мұқият қарап, заңнамаға сілтемелердің дұрыстығына, қолданылған нормалардың тиісті рәсімге сәйкестігіне назар аударуы қажет. Егер қате анықталса, тиісті түзетулер енгізілуі керек. Бұл жерде ақпараттық жүйенің жұмысына ғана сүйеніп қалмай, құжаттың заң талаптарына сәйкестігіне жауапкершілікпен қарау маңызды. Өйткені бұйрықтың дұрыс рәсімделуі – қабылданған шешімнің заңдылығын қамтамасыз ететін негізгі талаптардың бірі.
— Демек, автоматтандырылған жүйе құжат дайындауды жеңілдеткенімен, кадр қызметінің тексеру міндетін алмастырмайды ғой?
— Дұрыс айтасыз. Ақпараттық жүйелер жұмыс үдерісін жеңілдетуге және құжаттарды әзірлеуге көмектеседі. Алайда олар қалыптастырған құжаттың мазмұнына, заңнамаға сілтемелердің дұрыстығына және қабылданған шешімнің негізділігіне қатысты тексеру жүргізу қажеттілігі сақталады. Сондықтан кадр қызметтері бұйрықтарды әзірлеу және рәсімдеу барысында мұқият болуы керек. Әсіресе нормативтік құқықтық актілерге сілтемелерді, ауыстырудың негіздерін және қызметшінің белгіленген талаптарға сәйкестігін тексеру қажет. Құжаттағы техникалық қате немесе заңнамаға сәйкес келмейтін сілтеме рәсімнің дұрыс орындалуына кері әсер етуі мүмкін. Сол себепті әрбір бұйрыққа жауапкершілікпен қарап, оны тиісті тәртіппен рәсімдеу керек.
— Жаңа талаптарды іс жүзінде дұрыс қолдану үшін кадр қызметтеріне қандай кеңес берер едіңіз? Ауыстыру рәсімінде қандай мәселелерді тұрақты бақылауда ұстаған жөн?
— Ең алдымен, кадр қызметтеріне нормативтік құқықтық актілердің талаптарын мұқият зерделеп, оларды күнделікті жұмыста дұрыс қолдануға кеңес беремін. Әрбір ауыстыру жағдайында заңнамада белгіленген міндетті шарттардың барлығының сақталуы тексерілуі керек. Атап айтқанда, қызметшінің қазіргі лауазымында кемінде бір жыл жұмыс істегеніне, соңғы төрт тоқсан бойынша қызметін бағалау нәтижесінің «тиімді» екеніне, соңғы алты айда тиісті негіздер бойынша тәртіптік жазасы жоқтығына назар аудару қажет. Сонымен қатар ауысатын лауазымның біліктілік талаптарына сәйкестігі және Заңның 21-бабында көзделген шектеулердің жоқтығы да тексерілуі тиіс.
Ал уақытша лауазымда жұмыс істейтін қызметшіні төмен тұрған бос лауазымға ауыстыру жағдайында негізгі қызметкердің жұмысқа шығатыны туралы жұмыс берушіге хабарлағаны және мемлекеттік органда тиісті бос лауазымның бар екені ескерілуі керек. Мұндай жағдайда бір жылдық жұмыс өтілі мен соңғы төрт тоқсан бойынша «тиімді» бағалау талаптары қолданылмайтынын, алайда өзге міндетті шарттар сақталуға тиіс екенін ұмытпаған жөн. Бұған қоса, бұйрықтарды рәсімдеу кезінде нормативтік құқықтық актілерге жасалған сілтемелердің дұрыстығын тексеру қажет. «Е-қызмет» ақпараттық жүйесі қалыптастырған құжаттарды да мұқият қарап, қажет болған жағдайда тиісті түзетулер енгізу керек. Жалпы, кадр қызметтері әрбір шешімге формалды емес, жауапкершілікпен қарауы тиіс. Қызметшінің құжаттарын толық зерделеу, белгіленген талаптарды жүйелі тексеру және қабылданған шешімді дұрыс рәсімдеу – жұмыстың заңдылығы мен сапасын қамтамасыз ететін негізгі тетіктер.
— Сұхбатымызды қорытындылай келе, мемлекеттік қызметшілерді ауыстыру тәртібіне енгізілген өзгерістердің мемлекеттік органдар жұмысына ықпалы туралы ойыңызды білсек.
— Мемлекеттік қызмет саласындағы кез келген өзгерістің дұрыс жүзеге асуы, ең алдымен, заңнама талаптарының бірізді әрі сауатты қолданылуына байланысты. Қызметшілерді басқа мемлекеттік органға ауыстыру туралы шешімді дербес қабылдау мүмкіндігі мемлекеттік органдарға белгілі бір жауапкершілік жүктейді. Сондықтан мұндай шешімдердің негізді болуы, барлық міндетті шарттардың сақталуы және құжаттардың дұрыс рәсімделуі ерекше маңызға ие. Кадр қызметтері нормативтік құқықтық актілерді мұқият зерделеп, әрбір жағдайды жеке қарастыруы қажет. Қызметшінің жұмыс өтілі мен бағалау нәтижесінен бастап, тәртіптік жауапкершілігі, кәсіби біліктілігі және заңнамалық шектеулерге дейінгі барлық мәселе назарда болуы керек. Мемлекеттік қызмет саласындағы заң талаптарын сақтау, қабылданатын шешімдердің негізділігі мен құжаттардың дұрыс рәсімделуі мемлекеттік органдар жұмысының заңдылығы мен тиімділігін қамтамасыз етудің маңызды шарты болып табылады.
Аа: Әңгімеңізге рақмет!
Сұхбаттасқан — Құралбек СӘБИТОВ